Ellen White-i Hrilhlâwkna Thleng Dik lo an Tihte Zirchianna

Lalnuntluanga Ralte

A hnuaia hian Ellen White-i hrilhlawkna dik lo anga ngaihte pakhat te tea tar lan leh hrilhfiah a ni.
Jerusalem sak that a ni tawh ngai dâwn lo (Jerusalem Never to Be Rebuilt):
Ellen White-i thuziak pakhatah chuan Jerusalem sak that a nih tawh loh tûr thu a inziak a, vawiinah Israel ram khu ram pakhat anga an awm leh si avângin Ellen White-i hrilhlâwkna hi a dik lo tia hrilh fiah an awm a. Ellen White-i hrilhlâwkna chu a dik nge dik lo a thuziak atangin kan en dâwn a ni.
Kum 1850 september thlaah khân Ellen White-i chuan inlârna a hmu a, thenkhatin, “Jerusalem hluia kal lêt chu an tih tur emaw tiin, Lalpa lo kal hmain chutah chuan hna thawh tûr an nei niin an hria a ni”[1] tiin thenkhat rin dân chu a lo hmu a.
Tin, a kum leh 1851 August-ah chuan, uar lehzualin ti hian a sawi a, “Jerusalem hlui chu sak that leh a ni ngai tawh lo ang; tin, Setana chuan Lalpa fate ngaihtuahna hêng lama la pêng tûrin a theihtâwp a chhuah a, seng khâwm hunah hian…Lalpa ni atâna inbuatsaihna tul angte an thlahthlam theih nân”[2] tiin.
Helaia “Jerusalem hlui chu sak that leh a ni ngai tawh lo ang,” tih lai hi Ellen White-i hrilhlâwkna thleng dik ta lo anga mite sawi darh chu a ni a. Mahse, Ellen White-i hian “Israel ram chu a indin tha tawh dâwn lo” a tihna a ni lo tih he thuziakah hian ka rawn tar lang dâwn a ni.
“Jerusalem hlui chu sak that leh a ni tawh ngai ngai tawh lo ang,” tih lai tê atang hi chuan Israel ram din a nih leh tawh loh tûr thû a ang hle a. Mahse, a hun laia Ellen White-i thu lo dawngsawngtute leh a ziah chhante kan enin chutiang chu a ni lo tih chiang takin a lang a ni.
Inlârna a hmuh hun lai 1850 leh 1851 kumahte hian an zîngah kum sâng rorêl chu Isua lo kal hnuah leiah a intan ang a, khawvêl chu Krista avângin an lo harh ang a, Judate chu Jerusalem-ah a lal leh ang a, Judate chuan hruaitu nihna an chang leh ang ti-a zirtîrna an vawrh darh nasa hle a, a lâr hle a ni. Hê zirtîrna nêna inzul deuh mai chu Britain rama “Literalists” tia an kohho zirtîrna hi a ni bawk, anni pawhin Juda-ho hian Messia chu Jerusalem-ah an lo lâwm lût ang a, kum sâng rorêl hunah chuan Jerusalem hi leiah capital a ni dâwn a ni an ti vê tho bawk a ni. Hei hi Ellen White-i leh ringtu tam takte khâng hunlaia mite khân an pawmpui lo a, Judaism tiin an kohsak a ni.[3] Vawiinah pawh hetiang zirtîrna hi a la awm zêl em ka hre lêm lo.
Hê zirtîrnain a sawi tum ber chu, Judate hi hnam thlan an nih angin Isua lo kal leh hnuah kum sang rorêl hunah hruaitu nihna an chang leh dâwn a, Palestina ramah khu a ropui chho leh ang a, vanram capital a ni dâwn e, tih hi a ni. Hê zirtîrna dik lo hi ring lo tûrin Ellen White-i chuan khâng hun laia ringtute chu a fuih a. A hun laia mite khân a sawi tum an hrethiam a. Isua lo kal leh hnuah lei Jerusalem hian pawimawhna a neih tûr thu Bible-ah ziak kan hmu lo a, Judate pawhin vohbîk chan an chang dâwn tawh lo tih hi a ni.
Ellen White-i khân Israel ram hi a politic zâwngin din thar leh a ni tawh dâwn lo tiin a sawi lo a, ani chuan “Zionist” an tihho zirtîrna “Jerusalem leh Judate chung-nun lehna tûr zirtîrna chu Bible mil a nih loh thû a sawi zâwk a ni. Hei hi a dik rêng a, Isua thih hnu khân tumah hnam thlan bîk kan awm tawh lo, rinna kaltlangin Abrahama thlah kan ni thei a, thlarauah “Israel” kan ni thei vek tawh tih Paula ziak atangin kan hmu (Gal 3:7).
Judate hnam thlan bîk nihna chu Isua thih hnu khân a tâwp daih tawh. A hrangin Palestina-ah khuan Pathian lalram a rawn indin dâwn tih hi Bible-ah zirtîrna a awm lo. Hei ngei hi Ellen White-i’n “Jerusalem hlui chu sak that a ni leh tawh lo ang” a lo tih chu a ni. Judate vohbîk nihna leh Palestina ram vohbîk nihna chu a awm tawh dâwn lo a tihna a ni. Chuvângin, Ellen White-i hian a sawi dik chiah a, Bible nên pawh a inmil chiah a ni. Bible-in kum sâng rorêl chu vânah kan hmang dâwn tih Thupuan buah a sawi a, leiah a ni dâwn lo (Thupuan 20:1-7 en ang che).

June 27, 1850-ah khân Ellen White-i chuan Isua chu thla rei lo tê-ah a lo lêt ang a ti a, tûnah 2025 a ni tawh a, a hrilhlâwkna a dik lo tihna a ni.
Hei pawh hi a thuziak chhiar chian loh vâng a ni. He \awngkam hi Thuziak Hmasate tia mizo tawnga kan lehlin “Early Writings” a\anga lâk chhuah a ni a. Heti hian a inziah dân tak chu a ni.
“Kan zîngah \henkhat chuan thutak hmuh theihna hun \ha kan nei a, pen khat tê têin hma kan sâwn thei a, tin, rahbi tin kan rah apiangin a rahbi dawt chiah rap tûrin chakna min pe a ni. Mahse, tûnah chuan hun a tâwp tep tawh a, kum tam tak chhûnga kan zirte kha, thla rei lo tê chhûnga an zir a \ul ta” [4]
Hetah hian Isua chu thla rei lo tê chhûngin a lo kal dâwn tih a ziak lo a. Mahse, Thuthlung Thar ziaktute’na an tawngkam hman \han ang tho a rawn hmang ve a ni. Thuthlung Thar ziaktute pawhin Isua lo kal lehna hi hmanhmawh thlâk takin an ziak vê a. Entîr nân, a hnuaia chângte pawh hi uar taka sawi a ni: “Tûnlai thil awmzia in hriat avâng leh, muhîl thawhharh a hun tawh tak zet tih in hriat avângin chu chu ka sawi a ni; tûnah chuan kan rin tirh lai ai khân kan chhandamna chu a hnai ta zâwk si a. Zân hi a ral lek lek tawh a, khua a vâr dâwn ta e; chuvângin, thima thiltih chu paih ila, êng thuamin i inthuam ang u.” (Rom 13:11, 12).

“Rei lo tê achinah Lo kal tûra chu a lo kal dâwn si a, Rei a rial tawh lo vang.” (Hebrai 10:37).
Isuan ti hian Johana kha a hrilh bawk, “Ngai teh, ka lo kal thuai dâwn,” (Thupuan 22:20).
Hetiang deuh tho hian, Ellen White-i chuan Isua lo kal hnaih tawhzia chu a sawi a, “thla rei lo teah a lo kal dâwn” tih a sawi lo a, hun hnuhnunga buaina lo thleng tûr atâna nungchang inbuatsaihna hun a tam tawh loh thu a sawina a ni.

1856-ah khân Ellen White-i chuan thenkhatin nungdamin Isua an hmu ang a ti a, hei hi zawlnei dik lo a nihna a tar lang.
May 27, 1856 khân Battle Creek Conference-ah Ellen White-i chuan inlârna a hmu a. Ti hian inlârna a hmuh chu a sawi:
“Inkhâwmpuia telte chu hmuhtîrin ka awm a. Vântirhkoh chuan, ‘|henkhat chu ngêt chaw an ni ang a, thenkhat chuan berhbu pasarih an paltlang ang a, thenkhat chu Isua lo kal lehnaa lâk chho tûrin leiah nungdamin an awm ang,’” tiin.[5]
Kan hriat angin hê inkhâwmpuia mite hi vawiinah tumah nung dam an awm tawh lo a.
Ellen White-i hian a sawi sual ta mai em ni? A lan dân chuan a ang viau a, mahse, thudelhkilh nei hrilhlâwkna hrethiamtu kan nih chuan buaina a awm lêm lo a ni.
Entîr nân Zawlnei Jona khân Ninevi khua chu an inlamlêt loh chuan ni 40 hnuah tihchhiat a ni dâwn tih a puang a, mahse a thawnthu kan hriat theuh angin, an inlamlêta, tihchhiat a ni leh ta lo a ni. Jona kha mi daw thei leh zawlnei dik lo a ni leh ta mai em ni? Ni love, thudelhkilh nei hrilhlâwkna a nih avângin Ninevi kha tihchhiat a ni leh ta lo a ni (Jona 3:5, 10).
Chutiang zêlin Zawlnei Jeremia kaltlangin ti hian a lo sawi:
“Eng tikah pawh hnam emaw ram emaw chungchâng thuah, “Ka pawt chhuak ang a, ka \hiat ang a, ka tichhia ang,” tiin lo sawi pawh ni ila, chu hnam chuan a chung thu ka sawi avânga a thil \ha lo a hawisan chuan a chunga thil tha lo tih ka tum chu ka lamlêt ang. Tin, eng tikah pawh hnam emaw ram emaw chungchâng thûah, “Ka siam ang a, ka din ang,” tiin lo sawi pawh ni ila, ka \awngka chhuak ngaithla lova ka mit hmuha thil tha lo a tih chuan a tâna thil \ha tih ka tum chu ka lamlêt bawk ang.” Jeremia 18:7-10.
Pathianin thil tha emaw thil tha lo emaw a tih tumte chu a lo dawngsawngtu mihringte azirin a lamlêt leh thin tih hi zawlneite chung châng thû-a Bible zirtîrna chu a ni.
Hetiang tho hian Israelte pawh kha thlalerah kum 40 an awm a ngai lo a, mahse, Lalpa thu an awih loh avângin Pathianin a thutiam chu a thlâk leh a, a tawngkam ngei han dah ta ila, Pathian chuan, “‘Ram in va enthlâk ni zât, ni sawmli chu, ni khat aiah kum khat zêl, kum sawmli chhûng zet in bawhchhiatna in tuar phah ang a; tichuan, ka tum dân ka tihdanglam hi in hria ang.” Number 14:34.
Hemi êngah hian Ellen White-i thusawi hi ngaihtuah leh ta ila. Ellen White-i hian an hunlai khân Isua lo kal leh tûrin a ring a ni. Chutiang chuan Pathian pawhin rem a ruat ni tûr a ni. A thuziak thenkhatahte khan hun a tlêm tawhzia a sawi nasa hle, entîr nân, hun a tlêm tawh avângin fa neih pawh a fuh tawh lo ti-te pawhin thu a ziak a (Letter 48, 1876). Inneite pawh tlêm chho sela a tha zâwk a ni tite pawh a thuziak hmuh tûr a awm a.[6] Tin, Ellen White-i chuan mihringte laka Pathian dawhtheihna leh mihringte inpeih lohna avângin a lo kal leh hun chu tihkhawtlaiin a awm thû a sawi a:
“Adventist-te hian kum 1844-a beidawnna ropui an tawn hnu khân a rinna chu vuan nghet zui tlat se, inpumkhat taka awmin Pathian kaihhruaina chu zui zêl ni se, vântirhkoh pathumna thuchah chu dawngin Thlarau Thianghlim thiltihtheihna nên khawvêl mite hnênah hian puang ni bawk se chuan, Pathian chhandamna chu an hmu daih tawh tûr a ni a. Lalpa chuan nasa takin a rawn pui ang a, hna chu thawh zawh tawh niin, Krista pawh a mite hnêna an lawmman pe tûrin a lo kal daih tawh bawk ang…Hetianga Krista lo kal hun tihkhawtlai hi Pathian duh dân rêng chu a ni bîk lo va ni…” (Evangelism 695, 696, 1883).
Hei hi Bible zirtîrna nên pawh a inmil a, Petera pawhin hetiang deuh hian thu min hnutchhiah a, “Mi thenkhatin muanga an ruat angin Lalpa chu a thutiam kawngah chuan a muang lo ve; tu ma boral duh lova, mi zawng zawng lo sim duhin, nangmahni lamah a dawh thei a ni zâwk e” tiin (2 Petera 3:9). Kan sawi zawng zawngte êngah khan Ellen White-i’n thudelhkilh chî hrilhlâwkna a sawi a lo thlen tâk loh avângin, amah ka hmuh dân a dang dâwn a nih chuan, thudelhkilh neia hrilhlâwkna nei thinho zawlneite leh Lalpa sawi ngei pawh ni se, ka hmuh dân a dang a ngai dâwn a ni.
Thenkhat chuan Ellen White-i thuziaka Isua lo kal lehna tihkhawtlai a ni tih tawngkamte hi an helh deuh thin a, “mihringin kan tikhawtlai theiin kan tihnai thei lo, Pathian chuan hun tiam bik a nei” tiin ngaihdan kan nei mai thei a ni. Hetiang tho hian Ellen White-i pawhin ngaihdan a nei a. Kum 1888-ah khan Isua lo kal lehna chu tihkhawtlaiin awm mah se, a tak takah chuan tihkhawtlai a ni lo a, Lalpa’n hun tiam bik a neih thu a sawi. Ti hian a tawng tial zawngin ka lo dah mai ang e:
We are not impatient. If the vision tarry, wait for it, for it will surely come, it will not tarry. Although disappointed, our faith has not failed, and we have not drawn back to perdition. The apparent tarrying is not so in reality, for at the appointed time our Lord will come. (Letter 38, 1888.)
“Tihkhawtlaia a awm ang hian lang mah se, Lalpa hun ruat bik chu a lo thleng dawn a ni,” a ti a ni. 

Tihkhawtlaina leh Hun Ruat Bik Chungchang: a nih leh, eng vangin nge 1883-ah Ellen White-i’n Isua lo kal lehna tihkhawtlai chungchang a ziah a, 1888-ah Isua lo kal lehna hun ruat bik a awm thu a sawi leh si ni kan ti mai thei.
Thlir dan chi hnih a awm thei a: Mihring thlirna atang chuan tihkhawtlai a ang thei a, Pathian lam atang chuan a ni lo tih hi a ni.
1888-a Pi White-i thuziak pakhat hi lo en leh ta ila:
“The angels of God in their messages to men represent time as very short. Thus it has always been presented to me. It is true that time has continued longer than we expected in the early days of this message. Our Saviour did not appear as soon as we hoped. But has the word of the Lord failed? Never! It should be remembered that the promises and threatenings of God are alike conditional.” (Selected Messages, book 1, p. 67.)
Mizo tawngin han dah leh bawk ila:
“Mihringte hnenah thuchahte an hrilhna kawngah Pathian vantirhkohte chuan hun chu a tawi tawh hle a ni tih an tar lang a. Hetiang hian kan hnenah pawh a hma atangin tar lan a ni tawh. He thuchah kan hrilh tirh laia kan beiseina ai khan hun hi pawh sei a ni ta deuh a ni tih hi a dik a. Kan beisei angin min Chhandamtu chu a lo lang ta vat lo a. Mahse, Lalpa thu chu a hlawhchham tawh ngai em? Hnai lo ve! Pathian thutiamte leh vaulawknate chu thudelhkilh nei an ni tih hriat reng tur a ni,” (Selected Messages, book 1, p. 67.)
A chunga thuziakah hi chuan Isua lo kal lehna hnaih tawhzia sawina leh tihkhawtlai a nihna sawina a awm ve ve a. Ellen White-i hian Isua lo kal lehna tihkhawtlai a nihna a sawi hian, a hun bi chungchang a sawr bing ber lo a, khawvel mite chuan dam chhungin hun chu tawp thei lo ang maia lei rohlute an zawn laiin, leiah hian khualzin mai kan ni a, vanram chu kan in tak tak a ni tih rilru puin hun hi tihkhawtlai a ni tiin a sawi tlangpui zawk a. Ellen White-i hian a lo kal hun tak emaw hun bi thu-a tihkhawtlaina lam hi a sawi uar tum a ni lo a, Isua lo kal lehna hi lo thleng thuai se a duh a, chutiang pawh chuan hmuhtir a ni a, chumi behchhan chuan van kai tlak nungchang nei turin mite chu a fuih thin. Ka sawi tum ber chu, hun bi thu-ah Isua lo kal lehna chu tihkhawtlai emaw tihhnai emaw chungchang a sawi uar lo a ni.
Bible ziaktute ang thoin a hun bi chungchang aiin kan inpeihna tura thuchah a ni zawk mah a ni. Inpeih reng tur kan nihna behchhanin fuihna thu a sawi thin.
Tin, Bible-ah pawh Isua lo kal lehna tihkhawtlaina chungchang hi a awm a, chu’ng zinga pakhat chu Matthaia 25:5-12 kha a ni a, hetah hian moneitu chu a lo kal mai lo a, a lo kal hun chu tihkhawtlai a ni. Hei hian Isua lo kal lehna chungchang a entir a. Chutih rualin, Isua lo kal lehna hi tihkhawtlai thei ni lovin Pathianin hun a ruat bik a ni tiin Bible chuan a sawi tho bawk (Hab 2:3). Hebrai ngaihtuahna chuan tihkhawtlai a nihna thu leh hun ruat bik a awm thu hi inkalh loa zawm tir phet an tum ngai lo. Grikho ngaihtuahnaah chuan engkim hi a inmil thlap tur a ni a.
A enga pawh chu ni se, kan sawi tak ang khan Pathian lamah chuan hun ruat bik chu hriat sa theih a ni a, mihring lamah chuan tihkhawtlaina emaw tihhnaihna emaw chu a awm thei thung. Pathianin a tikhawtlai a nih pawhin, a tikhawtlai dawn tih kha a hre sa tho a, a tihkhawtlai hnua hun ruat bik a neih chu a hre sa tho bawk a ni. Hei vang hian, tihkhawtlaina leh hun ruat bikna hi thil dik ve ve a ni.

US Civil war hunlai khân England chuan US chu a do ang.
England chuan US a do ang tih hi Ellen White-i chuan a sawi a, mahse a sawi chu a thleng leh ta lo tih hi thenkhat hmuh dân a ni a, chu chu a ni rêng em en ta ila:
A thuziak ka rawn târ chhuak ang e.
England chuan tûna kan ram chak lohna lâi hi remchânga lâ a, indona puan tûr a ni nge ni lo tih a ngaihtuah mêk a. Thil awm dân chu lo thlîr rengin ram dangah te a tlângaupui bawk a. Tuipui râlah indona puang se in lamah a chak lo sawt dâwn tihna a ni a, chu chu ram dangin remchângah an lo lâ ang tih a hlau a ni. Ram dangte pawh tûnah hian indo tûrin an inpuahchah mup mup a. England hi kan ram nên indo se, chu hun remchâng chuh chuan tûn hma lama England-in an ram a lo sawisak tawhnaah khân phuba lâk an châk a ni. England lalnu ram awp eng emaw zât chuan an nghâwngkawl hlihna hun remchâng chu an lo chang ve reng a. Mahse, England chuan hlâwk dâwna a hriat chuan hun remchâng a hmuh veleh tîm hauh lovin a chakna chu a vilik ang a, kan ram chu a timualpho viau mai ang. England-in indo a puan chuan ram dang zawng zawng pawhin an hamthatna an lo châng ve rân ang a, indona darh zâu tak, ram tam tak huap buaina a chhuak ang. (Testimonies for the Church, vol. 1, p. 259).
Helaia “England-in indona a puan chuan,” tih hi England in US a do ang tih a sawi titute tanchhan chu a ni a. Mahse, a thusawi pum pui kan en hian England hian US hi do dâwn ta se ti-a thil awm thei tûrte a hisâpna a sawi chhuahna tihna tih a hriat a ni. England chuan US a do ang tihna a ni lo.
Tin, Ellen White-i chuan Civil War hi Isua a lo kal leh mai tawh dâwn tih chhinchhiahna tiin a sawi an ti a. Chutiang taka a sawina chu a awm hauh lo a, Civil war chungchang a sawi zawhah tihian a sawi zawk:
“Krista lo kal lehna chhinchhiahnate hi rinhlelh rual lohin an chiang a, hêng thil en hian thutak ringtu inti zawng zawngte chu thuhrilhtu nung an ni tûr a ni. Pathian chuan thuhriltûte leh mimirte hi harh tûrin a ko va. Vânte pawh khi an awm hlê hlê thei tawh lo. Kan khawvêl chanchin hian chak takin tâwp lam a pan mêk a. Ni hnuhnung hun râpthlâk takah kan awm mêk a nih hi. Kan hmâ lawkah khian buaina râpthlâk zâwk chu a lo thleng dâwn a, kan la harh thei chuang sî lo” (Testimonies for the Church, 1:260 [sâp tawng version]).
Hei hi Civil war a sawina bîk anga sawi a ni a, a ni lo a ni. A ni bîk lo a, indona te, tam te, leh chhiatna dangte pawh a kâwk vek thei a ni. Chuvângin, hemi chungchangah pawh hian Ellen White-i sawi loh pui a sawi angin an târ chhuak leh tâ a ni.

Sal neih tihtawp a nih hmain Isua a lo kal ang.
Mi \henkhat chuan Ellen White-i sawi dik lo pakhata an puh chu Isua lo kal leh thlengin sal neihna hi tihtawp a ni dâwn lo tih hi a ni. Chutiang deuh taka a thuziak chu ka hmu lo a, tizâwng zâwk hian a ziak a:

“…I saw the pious slave rise in victory and triumph, and shake off the chains that bound him, while his wicked master was in confusion and knew not what to do; for the wicked could not understand the words of the voice of God.” (Early Writings, 286).
“Pathian tihtu sal chu hnehna changin a rawn tho kha hmu a, amah phuartu kawlte chu a thing tla a, hetih lai hian a pu misual chu hrilhhai taka awmin tih tur a hre lo a; misualte chuan Pathian aw atang chhuak thûte chu an hrethiam si lo.”
Helaiah hian Ellen White-i chuan Isua lo kal leh hma chiaha thil thleng a sawi a, sal leh sal pu chanchin a sawi a, sal chu hnehna changin a lo tho a, dama la awm a pu chu hrilhhai takin a awm tih a ni a. Thenkhat chuan sal neihnate chu hmana hmanah tihtawp a ni tawh, Ellen White-i hi a dik lo a ni an ti a. Mahse, vawiinah hian sal neihna hi a la awm reng a, a hluar sauh zawk a ni. Global Slavery Index (GSI) chuan ram 160 chuangah sal neihna hi a la awm a ni a ti a. Kum 2021-ah khân sal anga chhawr hi mi maktaduaih sawmnga chuang an awm a ni. Official takin sal neihna hi tihtawp angin lang mahse, ram tam takah a la tawp lo a ni. Hemi chungchang hi sawi tur tam tak a awm, tunah erawh hunin min daih lo.
Chuvângin, Isua lo kal leh thlengin sal te an awm dâwn tih hi Ellen White-i sawi a nih avânga kan ring dâwn lo a nih chuan Bible kan ring lo tihna a ni thei tho. Thupuan 6:15-ah “Tichuan, leia lalte, hotute, sipai hotute, mi hausa leh mi thiltitheite leh mi dang, bawih leh bawih lote pawh chu pûkah te, tlânga lungpui phênah te an biru a” tih ziak a ni a, “bawih leh bawih lote” pawh Isua lo kal leh lai hian an awm tih a lang a ni.

Thuziak Laknate:

[1] Ellen White, Early Writings (Washington, D.C.: Review and Herald, 1882), 75.

[2] White, Early Writings, 75, 76.

[3] Josiah Litch, “The Rise and Progress of Adventism,” The Advent Shield and Review, May 1844, 92, cited in Seventh-day Adventist Bible Students’ Source Book, 513.

[4] White, Early Writings, 67.
[5] Testimonies for the Church, 1:131, 132.

[6] Testimonies for the Church, 5:366 (1885).

*A ziaktu: Lalnuntluanga Ralte hi GATE Adventist Theoology College, Falaka, West Bengal-ah lecturer hna a thawk mek a ni.