TUNLAI THALAITE TANA ZIRTIRNA HLAUHAWM
Evangelist Lallianmawia Pachuau
Khawvel a changkang zel a, kan khawthlir, a bikin thalaite khawthlir a zau ta hle a. Tun hma chuan Pathian thu ngaithla tur chuan Biak inah emaw khawi emaw lai hmunah emaw chauh te ngaihthlak tur a awm thin a. Tunah erawh Biak inah kal kher ngai loin kan phone, laptop, adt. atangin engkim kan chhiarin kan ngaithla thei tawh a. Hengte hian kawng tam takah hmasawnna min thlen rualin kawng tam takah chhiatna min thlentu a ni ve leh thung si. Tun lai hian zirtirna danglam tak mai kan ramah a rawn lar thar leh ta a, American nunphungin kan thalaite nunphung thui taka a kaihhruai bawk avangin thalaite tan chuan pawm a nuam em em mai bawk si. Chuvangin, thalai tam takin tun laia zirtirna mak danglam tak hi a ruka pawm an awm ta nual mai a, a ruk ni lem lo langsar taka tlangaupui pawh an awm ta zel a nih hi. Chu zirtirna danglam tak, hlauhawm bawk si chu New Age Spiritualist tih hi a ni a, Mizo tawnga an dah dan ka hriat mai loh avangin a sap tawng ang ang hian ka rawn dah mai dawn a ni. He zirtirna hmang hian Setana’n kan thalai la naupang zawkte a bei mek a, Kristiante rin dan tam tak behchhana rin dan thar inchher a nih ve avangin pawm a awlin pawm a nuam em em bawk a, chu vang chuan tun tumah hian he zirtirna hlauhawm tak New Age Spiritualist an tih hi kan en ho dawn a ni.
ENG NGE NEW AGE SPIRITUALIST CHU?
New Age Spiritualist tih hi kum 1960 chho vel atanga zirtirna thar rawn chhuak, mumal taka pawl indin ni chuang si lo sawina a ni a. An zirtirnate hi sakhaw hrang hrang – Hindu zirtirna atang te, Buddhist zirtirna atang te, Muslim zirtirna atang te, Kristian zirtirna atang te, Science atangte leh philosophy hrang hrang atangtea lak khawm a ni a, thurin hlawm bik an neih loh avangin an rin dan pawh a inang diak diak lem lo a, chutih rualin an rin dan an sawi chhuah atangin New age Spiritualist an ni tih a hriat theih viau thung a ni. Hruaitu bik an nei lo va, headquarters an nei lo a, thuziak pawm bik an nei lo bawk. America ramah a hluar hle a, American mi pathum zinga pakhat zelin he zirtirna hi an pawm ni tein an sawi a, tunah chuan khawvel hmun hrang hrangah hian an inphum teuh tawh a ni.
A IN|AN DAN
A chunga kan tarlan tawh ang khian mumal taka pawl emaw kohhran ang emawa ding an nih loh avang hian an rawn intan chhoh dan pawh chiang taka sawi a har hle mai a. Tun laia zirtirna hlauhawm tiin han sawi hluai mah ila, a intan chhohna chu a rei tawh khawp mai. An rin dan thenkhat ziarang hi chu Isua thih hnu rei lo te a\ang tawh khân hriat tan a ni daih tawh a, chu chu Gnosticism tih a ni a, eng emaw ngaihtuah chhuah bik nei riauva inhriatna, thuruk awm hmu chhuak bik riaua inhriatna kha Gnostic-ho zirtirna chu a ni a, hei chiah hi New Age Spiritualist-te rin dan ziarang chu a ni. Hetianga thil eng emaw va ngaihtuah chhuahna hi ascetic knowledge an ti a, Mizo tawng tute’n emaw ‘varpawh’ tih tawngkam an hman thin ang te nen pawh hian a inzul viau awm e. New age tih thumal hrim hrim hi chu Greek hovin arsi chet vel dan atanga mihring ai en theihna (Zodiac sign) behchhana thumal chher chhuah a ni a, an sawi dan chuan Zodiac sign pakhat Pisces atangin kum zabi 20-na vel atang khân Aquarius hunah kan lut tawh an ti a, sign thar, hun tharah kan lut tawh an ti a. Chu chu New Age an tihna tak pawh a ni a, khawvel hi tha telh telh turin an ngai a, nakin lawkah chuan khawvelah hian remna, muanna leh inpumkhatna tak tak la awm mai turah an ngai a, chu chu vanram an sawi dan ber pakhat pawh a ni.
Tichuan, kum 1700 bawr vel daih tawhah khân Emanuel Swedenborg-an Pathianin Kristiante thurin siam tha turin inlarna thar a hmuhtir ni angin a insawi a, chung atang daih tawh chuan New age rin dan ziarang hi vawrh darh a ni tawh a ni. Kum 1820 chho velah khân Ralph Waldo Emersion-in khawchhak lam sakhuate (Hinduism, Bhudhism, Jainism etc.) rin dan la khawmin mihring hi mahniin kan sual tawp lo a, sakhuana leh society hian min tichhe zawk a ni. Chuvangin, mahni kan inhriatna atangin engkim hi a thlak danglam vek theih tiin a zirtir bawk, chu chu Transcendentalism an ti. Tin, kum 1875 vel khân Helena Blavatskyi’n Theosophical Society a din bawk a, ani hian mitthi tawh thlarau atanga eng emaw danglam bik dawng niin a insawi a; tichuan, Bhudist leh Hindu-te zirtirna nena chawh finin society thar a din a, mi zawng zawng unau kan nihna an rawn promote a, heng zirtirnate pawh hi New Age Spiritualist-te rin dan ziarang a lo ni daih tawh bawk a ni.
Heng lo pawh hi New age rin dan vawrh darhtu mi dang dang pawh an awm tho a. Tun laia New Age Spiritualist kan tih tak rawn lar chhuah hun hi chu kum 1960-1970 chho vel atang khân a ni a. Hetih hun lai hian America ram chu tharum thawhna te, chi inthliarna te, sawrkar laka lungawi lohna lantirte leh indona thawmten a tuam vel a; chuvangin, mi tam takin nitina hun hman danah te, drugs kaihhnawiah te, politics vanga buaina awm thinah te, sex lampangahte leh music lamahte thlir dan thar an mamawh niin an inhria a, he new age zirtirna hmang hian mi tam takten an sel thin zawng zawng tam takte kha mawi takin an sawi mam a, chu chuan khawvel tha zawk a thlentir an beisei a ni. An zirtirna hnuaiah chuan engkim kha a leng halh tawh mai a, chu chu mahni thu thua awm duh leh midang thununna hnuaia awm duh lo thalaiten an bawh hum hum ta mai a ni.
An zirtirna hi milar tak takin an bawh nasa em em a, chung zingah chuan actress Shirlee MacLaine ang te hi he zirtirna vawrh darhtu langsar tak a ni. New age spirituality hmanga a nun kawng zawh dan chanchin lehkhabu Out on a Limb tih chu kum 1984 khân a ziak a, chu chuan New age zirtirna a vawrh lar hle a, Deeepakchopra in Quantum healing tih a ziak bawk a, Eckhart Tollea’n The Power of Now tih leh A New Earth tih a ziak bawk a, a ni hi New York Times phei chuan, “New Age Spiritual ziaktu lar ber” tiin a ziak nghe nghe. (Jesse McKinley, “The Wisdom of the Ages, for Now Anyway,” The New York Times, March 23, 2008, accessed October 28, 2019, https://nyti.ms/2q6AV94.). America rama Tv show lar tak host-tu, lemchan thiam ni bawk Oprah Winfrey te pawh hi New Age spiritualist rin dan vawrh darhtu tangkai tak a ni bawk a ni.
ENG NGE AN RIN DAN CHU?
New Age Spirituality hian sakhaw hrang hrang rin dan an lak khawm avangin hlawm fel taka an rin dan han dah khawm nalh hi a har em em a, chu tih rualin an rin dan inang tlanglawn deuh deuhte erawh a hriat theih thung a, chungte chu en ho kan tum dawn a ni.
1. Vana Arsite leh mihringte an inkungkaih: Arsi chet vel dan atanga aien thiamte (Astrologers) chuan vana arsi che velte khian khawtlang nunphung leh zia hi a siam a ni, an ti a. An sawi dan chuan mahni nihna tak leh kan lo chhuah dan zawnna Pieces hun (Zodiac sign pakhat) atangin thlamuanna leh inpumkhatna Aquarius hunah kan lut tawh a, he hun hi khawtlang nun inthlakthleng hun lai (America ram chhunga lungawi lohna neuh neuh thlen hluar hun lai) nen a inrual chiah bawk avangin hun thar (new age)-ah kan lut tawh a. He inthlakthlengna hian mimal tin a nghawng tawh a, a la nghawng leh zel dawn bawk a. Kan pi leh pu, kan nu leh pa atanga zirtirna kan dawn zawng zawngte kha Pieces hun laia mi a ni a, chu vangin kan kalsan a hun tawh a ni, an ti. Aquarius hunah chuan kan pawn lam lan dan atanga mi min sawi dan ni lovin keimahni nihna dik tak zawk hi pawm kan zir tur a ni a, khawvel chhunga thil zawng zawngte leh keimahni chhunga awm zawng zawng hi pathian a ni. Chuvangin, lungrual taka pathian nen kan len dun theih nan keimahni nun leh midangte nuna thil thleng apiang hi kan pawm thiam tur a ni, an ti.
2. Thilsiam zawng zawng hi pathian a ni: New age vawrh darhtute chuan Pathian leh thilsiam zawng zawng hi ze khat, nihna inang vek a ni, an ti a, Kristiante zirtirna anga engkim siamtu chu Pathian a ni a, a hranin a awm tih hi an hnawl a ni. Chutiang ai chuan pathian chu thilsiam engkimah hian a awm (Pantheism) tih hi an awn zawk a, pathian (anmahni chuan energy te an tia, power te an tia, Universe te an ti a, force te an ti bawk) nena inpumkhata awm tur chuan khawvela thil awm zawng zawngte nen hian inrem takin kan awm tur a ni, an ti. Hetianga inremna leh inpumkhata kan awm theih nan hian urhsun taka inngaihtuahna (meditation) te, mitthi tawh thlarau biakna (seances) te, pathian nih inhriatnate (divinity), mite hriat loh thuruk hriat bikna (numerology)-te leh dawi lam hlachham (incanation)-te hi hmang tangkai turin an infuih a, tun laia Yoga hmanga ngaihtuahna an sawr bing thin te pawh hi an hmanraw tangkai tak pakhat a ni bawk.
3. Mahni pathian nihna (Self-deification): New age-te chuan hlawhtlinna chang turin keimahniah hian engkim a awm vek a, pawn lampang kan mamawh lo. Chuvangin, keimahni hi kan tha ber. Keimahni inkaihruai turin kan lo piang chhuak a, kan intidam thei a, kan thil tum pawh kan tihlawhtling thei a ni, an ti. Mahni pathian nih inhriatna nei turin meditation te, mitthi tawh thlarau nena inzawmna neih te chu thil tangkai takah an ngai. ‘I AM’ (Keimah) tih te hi an uar em em a, keimahni hi pathian kan lo ni reng tih inhriat atangin engkim tih theihna mihringah a awm vek niin an ngai. New age-hote chuan Karma (tuh rah seng) leh reincarnation (pian nawn lehna) an ring tlangpui a, Hindu-ho nen hian hetiang kawngah hian an inang viau a ni. Anni chuan suala tlukna te, misualsa-a piang kan nihna te, Isuan kros-a inremna min siamsaknate leh vana min sawipuina zawng zawngte hi an pawm lo vek bawk a. Heng bakah hian a tlangpuiin vanram leh hremhmun awm ring lo an tam hle bawk. Inkhawm an ngai pawimawh lo a, mahni chauh pawhin a thlarau mi theih tih hi an sawi uar em em bawk.
ENG VANGIN NGE HETIANG ZIRTIRNA HI MITEN AN PAWM THIN?
Kum 2023, December thlaa Pew Research Center-in an zir chianna an tarlan danin, kum 18-29 inkar zingah zaa sawmthum pathum (33%)-te chuan New age spirituality rinna an pawm a, kum 30-49 inkar zingah zaa sawmli pathum (43%)-in he zirtirna hi an pawm a, kum 50-64 inkarah zaa sawmhnih (20%)-in an pawm a, kum 65 chin chung lamah zaa panga (5%)-in an pawm thung. He zirtirna hi Kristian sakhua aia an thlan chhan tlangpui an sawiah chuan, Kristian rinnain an nuna awmzia a neih loh thu te, Kristian sakhua chuan tih leh tih loh tur a phut nasat lutuk thu te, an nu leh pate sakhua chu hlui lutuk tawh leh upa lutuk tawha an ngaih thu leh tun lai huna tangkai tawh loa an ngaihthute an sawi a ni. Heng atanga lang chiang em em chu khawtlang leh kohhranin mimal nun a thunun thinna lak atanga tal chhuah a, zalen taka mahni thu thua awm duhnain an khat a, chung mite chuan rinna thar eng emaw hmanga hahdamna neih an chak lawi si a; tichuan, New age Spiritualist rin dan hi pawhin chutah chuan an nun hahdamna hmu ta niin an inngai ta thin tihna a ni.
NEW AGE SPIRITUALIST-TE RIN DAN HLAUHAWM CHU ENGTE NGE?
He zirtirna hlauhawm dan zawng zawng kan sawi vek hman lo ang a, a then a zar chauh lo tar lang ila:
1. Pathian an rin dan: Pathian hi engkim a ni a, engkim hi pathian a ni, an ti a; pathian chu thilsiamte aiin a danglam lo reng reng a ni. Hei hi Pathian pawi sawina leh sawichhiatna rapthlak tak a nih avangin zirtirna hlauhawm tak a ni.
2. Isua an rin dan: Isua hi keimahni ang bawka mihring a ni a, baptisma a chan atang chauha Pathian ni ta ni tein an sawi a. Thenkhat chuan vawi eng emaw zah a pian nawn hnuah Pathian lo ni ta ni tein an sawi bawk. Chuvangin, keini pawh hi pathian kan ni thei a, chu pathian kan nihna (inner truth te an ti) chu kan inhriat chhuah a ngai (self realization) a, Isua tih theih ang apiang chu kan ti thei an ti. Thiltihtheihna kan neihna chhan chu pathiana kan chan tak vang ni lovin Thlarau Thianghlim awmpuina kan dawn vang tih hi Bible zirtirna a ni thung.
3. Mihring nihna an pawm dan: Mihring hi pathian kan ni tih hi an pawm avangin kan thil tawn tur leh kan awm dan tur hi kan siam thei an ti. Thil tha tawn kan duh chuan thil tha lam kan ngaihtuah ang a, chu kan ngaihtuahna ang ang chu kan dawngin kan ni mai dawn a ni an ti a, hei hi law of attraction te an ti. Tin, rukruk, ruihhlo, politics, sex leh thil tha lo nia ngaih zawng zawngte pawh hi ngaihtuahna dik hmangin engkim hi a dik vek thei, an ti bawk. Ngaihtuahna dik hmangin uire te, rukruk te, tualthahnate hi thlir dik vek mai ila, khawvelah sual a awm dawn lo tihna a ni ang a, khawvel hi a hrehawmin a rapthlak zawk thei hial ang. Retheihna te, natnate miin a tawhna chhan chu khatiang kha an suangtuah vang (negative thingking) vang ni tein an ngai. Khawvelah hian hausak aia retheih te, dam aia dam loh thlangte hi an tam lo tawp ang le.
4. Thlarau biakna: An rinnaah hian tharau taka awm (spiritual experience) an ngai pawimawh hle a, chumi hmanga thil eng emaw hriat thar neih an tum thin. Chutiang a nih theih nan chuan mitthi tawhte nena inbiaknate an kalpui a, anmahni nihna hre chhuak tur te, pathian an nihzia hre chhuak turte khân chung mitthi tawh thlarau (anni chuan ascended master an ti) nena inbiakna chu an hmang tangkai hle niin an sawi a ni. Hei hian Bible zirtirna a kalh nasa hle a ni.
ENGTIN NGE HENG MITE HNENAH HIAN PATHIAN THU KAN HRILH ANG?
1. Pathian chu a hrangin a awm tih hi sawi tur: New Age Spirituality pawmtute chuan Pathian nihphung dik tak hriat an mamawh hle a, Pathian chuan amahin nun hran a nei a, engkim hi Amah atanga chhuak an ni tih hriat an mamawh a ni. New Age-ho chuan ‘pathian’ an tih hian kawh bik fak an nei lo va, general takin an sawi thin a, thil engkim hi pathian atanga chhuak vek a ni an tih rualin engkim mai hi pathian a ni an tih lawi si avangin Pathian nihphung dik tak, mihringte hriat fiah phak rual loh leh chungnung bik a nihna te, mihringte erawh tawp chin nei kan nih thute hi hrilh hriat an mamawh a ni. (Heng Bible changte hi a tangkai thei ang: Johana 4:24, Exodus 34:6, Sam 86:5, 15, Jona 4:2)
2. Siamtu leh A siamte chungnunna leh danglamna sawi tur: New age rin dan pawmtute hnena rawng kan bawl chuan thilsiam chungchang (Genesis 1, Hebrai 11:3) hi an hriatthiam a pawimawh hle a, chutih rualin mihringte chu Ama anpuia chungnung taka A siam (Gen. 1: 26, 2: 7-9) an ni tih an hriat thiam a pawimawh hle bawk. New Age pawmtute hian Siamtu leh thilsiam danglamna a awm tih an pawm loh avangin Rom 1:18-32 thu hi zirpui an ngai bawk a ni.
3. Tlan ngai kan ni tih hi sawipui tur: New Age Spirituality pawmtute chuan mimal tinin thlamuanna leh in pumkhatna an zawng ve vek a, chu an thil zawn zawng zawng chu Isuaah chauh a awm tih hrilh hriat an ngai a. Mihring tlukna avanga suala kan tluk thu te, chumiin a nghawng a neih te (Gen. 3, Rom 6:23), chumi avanga tlantu kan mamawhzia te (2 Korinth 5:21, 1 Timothea 2:5), chumi zarah mihringin kan tih theih rual loh chhandamna kan chan tak thute hrilh hriat an mamawh a ni. (Rom 5:19, Philipi 3:9)
A TLANGKAWMNA
New Age Movement pawmtute hian mahni an indah pawimawh em em a, thil hi a dik loh chhan chu kan thlir dan a dik loh vang a ni a, thlir dan dika kan thlir chuan engkim hi a dik vek ang an tih avangin engkim mai – mipat hmeichhiatna, ruihhlo, politics, indona, adt. pawh thlir dan dika thlirna hmanga a dik theih mai thu an sawi nasa a, chutiang tur chuan mahni hi kan pawimawh an ti thin. An thusawi hi thil dik lo tawp a nih loh avang hian thalai naupang zawk mahnia tal hran duhte tan pawm a nuam em em a; chuvangin, America ramah ringawt pawh mi maktaduai nga chuangin he rinna hi an pawm tawh an ti hial a ni. Chutih rualin, an zirtirna hi thu dik zik tluak lo a nih avangin kal sualpui a hlauhawm hle a, an zirtirna ang hian khawvel hi kal ta se la, sual hi a awm miah lo ang; uirena, tualthahna, rukrukna, adt. zawng zawng kha a tha zawnga kan thlir zel chuan rei lo teah khawvel hi chenna tlak lohah kan siam mai dawn a, a rapthlak zawk hial dawn a ni.
Pew research center-in a tarlan danin New Age pawmtute zingah hian neih inang inneih pawi ti lo zaa sawmriat panga (85%) zet an awm a, LGBTQ pawm zaa sawmriat pasarih (87%) an awm a; tin, nau tihtlak pawi ti lo zaa sawmriat (80%) zet an awm bawk. Tunah hian kan thalaite zingah New age zirtirna pawm an awm chho tan mek a, kan ram, kan kohhran hi tun aia nasain he zirtirna hian min la rawn bei ngei dawn. Tun atanga kan inven that loh chuan kan tawn tur chu a duhawm lo khawp ang. Eng tin nge he zirtirna hlauhawm tak lak atang hian kan lo inven ang?
Kan inven dan tha ber chu Bible kan zir ngun hle a ngai a, a bikin thih hnu awm dan chungchang phei chu kan chian hle a ngai a ni. Tin, nu leh paten kan fate hnenah zirtirna tha tak kan pek a ngai. Pew research center bawk chuan new age zirtirna pawmtu zaa sawmsarih pahnih (72%) zette chu nu leh pa nei tawh lote an ni tih an tarlang. Heta tang ringawt pawh hian he zirtirna hlauhawm tak laka inven dan tha berte zinga mi chu nu leh paten fate laka tan lak hi a ni tih a ni. He zirtirna hi Bible behchhan ve tho, an sawi zawng zawng dawt thu vek ni si lo a nih avangin pawm a nuam em em a, he zirtirna hmang hian khawvel pumpui hi setana’n a la thunun telh telh dawn ni te pawhin a lang. Kan inven that a va pawimawh teh lul em! Sawi tur leh ziah tur a tam hle mai. He Article tawi teah hi chuan a kimchangin kan ziak vek thei lo, chutih rualin a tlangpuia kan tarlan tak thuziak beitham tak hi Lalpan malsawm se la, he zirtirna hlauhawm tak lak atang hian kan kohhran, kan thalai leh kan fate nen Lalpan min veng mawlh rawh se.

A ziaktu: Evangelist Lallianmawia Pachuau hi Mizo Conference hnuaiah field evangelist hna thawk a ni a. Tunah hian Champhai North Circle, Khawzawl khuaah an awm mek a ni.
