ZUNTHLUM-DIABETES VEITE`TANA HRIATTURTE
Zunthlum-damdawi lam \awnga ‘Diabetes’ hi kan taksa peng pakhat Pancrease-in taksa mamawh tak “insulin” a siam loh vangin emaw a thawh tur ang a thawh theih loh vangin emaw kan thil ei leh in a\anga thlum glucose chu mamawh aia tam daihin a lo sang ta a, chu chuan zunthlum a lo siam ta tihna a ni.
Dan naranin thisen luiah hian thisen 100cc zelah hian thlum 100 a\anga 120 vel a awm \hin a. |halbe pakhat Pancrease-in Insulin tam tawk a siam chhuah loh chuan, thlum chu 300 emaw 400 emaw a aia tam mah thlengin a lo pung \hin a ni.
Chithlum chu oxygen nen a inpawlh (oxidize) a ngai a, a inpawlh (oxidize) loh chuan thaute chu oxygen nen a inpawlh tawk lova, chuvang chuan “Diacetic acid leh acetone” a rawn siam chhuak a. Heng thil thisena a lo awm hian mi chu engmah hre lovin a lo muhil ta \hin a ni.
Zunthlum hi chi thumah then a ni a, chungte chu:
1. Insulin Dependent Diabetes Mellitus (IDDM) emaw, Juvenile Diabetes tih a ni a. Naupang leh tleirawl lamah a awm duh bik. Nipui tawp lam emaw thlasikah emaw a lang chhuak \hin. Nu leh pa a\anga in thlahchhawn theih a ni.
2.Non-Insulin Dependent Diabetes Mellitus (NIDDM) an ti a. Zunthlum zawng zawng za zel a 90 (90%) hi (NIDDM) an ni. Puitlingah a tam bik bawk.
3.Malnutrition Related Diabetes Mellitus (MRDM) an ti a. Hei hi taksain a mamawh chaw \ha tawk an ei loh vang a awm a ni ber.
ZUNTHLUM AWM TIR THEITU (RISK FACTORS):
*Nu naupai hian an vei awl hle.
1. Thau ei tam vangin: Sathau hian pancrease hnathawh a ti buai a, Insulin a siam chhuak tam tawk thei lova, taksa mûr (cell) te an lo chau ta \hin a ni. Tichuan thlum, glucose, sugar level a lo sang ta \hin a ni.
2. Thlum (sugar): Chini leh chhang thlum tak tak chocolate, cold drinks, chips, leh dhoi (curd), ice cream, sweet, cakes, jam, tea, coffee ei tam lutuk hi taksain zawhloh chin a nei a, a over \hin. Chu chuan zunthlum a siam thei.
3. Sa ei: Sa ti hang tuitu ber chu a thau leh thi hi an ni a. Miin sa a ei tam chuan pancrease hnathawh a tibuai thei bawk a. Chu chuan zunthlum a siam thei.
4. Taksa hahdam: Taksa hahdam lutuk leh rilru hah (tension) nasa entirnan – ni tin T.V ena chhun zana \hu der der leh office-ah nileng lenga \hu a, motor hlira vei vak \hinte hian chaw tui tak takin an ei bawk si chuan zunthlum an vei thei bawk.
5. Inthlahchhawn: Nu leh pate vei an awm chuan an faten an vei chhawng zel thei bawk.
6. Thau lutuk leh rih lutuk a hlauhawm bawk: Hei hian thisen sang, zunthlum a thlen thei.
ZUNTHLUM HLAUHAWMNA TE:
1. Zunthlum hian mitmu (Retina) a khawih a. Thisen chhuak hlete a awm a, mit a ti fiah lova, mit a tidel hlauh thei bawk.
2. Lung a\anga thisen chhuak a khal chak a, lung, kal, thin, thluak, leh kea thisen kal a muang a. Ke thihna (tawihna) te a thlen tam hle a ni. Tam tak chu an ke tan te a lo \ul hial \hin.
A LANCHHUAH DAN:
*Zunthlum vei chuan kal thalo-kidney problem an nei châwk.
1. Zun examin hriat a awl ber mai. Mahse hei hian a nasat hle loh chuan natna awm leh awm loh a lantir vek kher lo.
2. An chauin an zawi ngawih ngawih.
3. An ril a \am huam huam a, an \am chhawl hma bik.
4. An chaw ei a tui em em thin.
5. Zun tam viau te, tui hal zing te.
6. Rihna tlahniam leh chakna hlohte.
7. Vun thak leh pem dam thei lo.
8. Mit khawhmuh fiah lo etc.
9. Ha lama harsatna an nei tel chawk \hin bawk.
A fiahna chiang ber chu thisen a thlum awm zat enin leh taksain thlum a dehral dan enin a ni (fasting blood sugar). Chaw ngheitir chunga an thisena thlum awm zat 70 – 120 inkar vel a nih chuan pangngai (Normal) a ngaih a ni. Carbohydrate grams 100 pek hnu darkar hnihah thisen thlum awm zat chu 150 emaw a aia tlem a nih chuan, zunthlum a vei lo tihna a ni.
HYPOGLYCEMIA HI ENGE NI?
Hypoglycemia an tih chu thisena thlum hniam lutuk emaw tlem lutuk (Low blood sugar) hi a ni. A lan chhuah dan symptom chu:
1. Thlan ngah
2. Chauhna
3. Khur der der
4. Lu na
5. Zatna leh thinur hmana (irritability)
6. |awng bah emaw fiah lo
7. Chiaina
8. Blood sugar thisena thlum awm 50 aia hniam.
A chhan leh vang:
1. Chaw \ha ei tawk loh vang
2. Chaw ei tlai lutuk
3. Insulin tam lutuk emaw damdawi mum ei (Oral medication) vang.
4.Hah lutuk leh (Over exercise) vang.
Hei hi Diabetes-natnain a ken tel ve tho a ni a. Enkawl vat loh chuan a hlauhawm tho a ni. Chaw \ha, sugar awmna chi, Serthlum, Lakhuih, leh Thingfanghma te pek a \ha. Darkar hnih khat hnuah a aia thlum tam zawk awmna (bread) chhangte pek leh a \ha. Sweet eitir pawh a pawi lo.
HYPERGLYCEMIA HI ENGE NI?
Hyperglycemia chu thisena thlum tam, high blood sugar hi a ni. A awmtirtu (Risk Factors) chu:
a) Ei tam lutuk (Over eating) leh ei tur \ha lo kan sawi tak angte ei kha a ni.
b) Doctor thiamte chawh ni lo, rinthua damdawi ei \hin vang.
c) Damlohna \henkhat leh hritlang, (cold, flue) te.
d) Rilru hah rimtawng leh exercise lak loh lutuk vangin.
A LANCHHUAH DAN (SYMPTOM):
1. Ka leh vun ro nasa
2. Ril\am huam huam
3. Zung zing
4. Tuihal huam huam
5. Zawi leh chau
6. Zunah var beh a awm
7. Blood sugar-thisen thlum 250 mg. aia tam.
Hetiang i lo nih chuan i zun leh thisen exam vat a \ha. I zun test chuan 3+ emaw 4+ a nih chuan doctor rawn vat ang che. I zun i test naah Ketones a awmin emaw, kawthalo leh luakchhuak i neihin doctor rawn vat ang che.
ZUNTHLUM ENKAWL DAN:
Enkawl dan hi chi thumin a sawi theih ang.
1. Ei leh in a insum (Mahni in thunun):
(a)A pawimawh hmasa berah chuan, a huat zawng, sa leh thau hmuihmer mawm lutuk te, thlum tamna lamte, artui, bawnghnute, sweet, cake, rosagula etc. lam chi reng reng te in-sum hmak a \ha.
(b) Thil a chum hmin duak aiin a hel deuh a ei a \ha mah zawk fo.
(c) Purunsen leh purunvar te a tawk leka ei a \ha. Changkha-ah hian plant Insulin thisen leh zun a thil thlum level tihniam thei a awm a, a khat tawk a ei a \ha hle bawk.
(d) Thei thur leh thei tui thar lam te pawh a \ha hle bawk.
(e) Chaw vawi khata ei \awk tawk ai chuan tlem te te a vawi li vel ei a \ha zawk.
2. Insawizawi (Exercise):
Insawizawi kan tih hian, tlan vak vak emaw ni lovin, taksain a tlin tawkin ke a kal tur a ni. Zing takah tho la, boruak thianghlim hipin i theih angin kein thlan tla zawih zawih khawpin kal \hin la, chumi zawhah sahbon nen fai takin inbual tur.
Exercise lak zawh hian taksa a glucogen awm chu a tlakhniam thut \hin avangin thin (liver) hian thisena glucose hmangin glucogen a siam chhuak \hin a. Chutiang atan chuan hun darkar 24-48 lai a duh \hin. Hei vang hian natna tuar lovin taksain glucose a lo chhek khawl tam thei ve tial tial a, insulin a mamawh a tam telh telh bawk a ni. Tlai chaw hi ni tlak hmaa ei tur a ni a. Chaw ei zawhah kea thlan tla khawp a len kual leh tur a ni a, fai taka inbualin dar kua hmain mut tur a ni. Taima tak leh regular taka exercise lak chuan thla ruk chhungin an dam hman.
Fimkhurna turte:
a) Thisena glucose level a san lutuk lain exercise lak loh tur.
b) Damloh lai, khawsik lunat lain exercise lak loh tur.
c) Khawvawt lutuk leh lum lutukah, hian taksaah glycogen tlakchhamna a thlen theih avangin exercise lak loh a \ha.
d) Zunah ketones a awm tamin exercise lak loh tur.
3.Damdawi hmanga enkawl:
Zunthlum hi tihdam tak tak a har hle a, tihdam theihloh natna an ti hial a. Doctor-te’n tun laiin damdawi dang dang an siam chhuak a; mahse, doctor thiamte chawh loh a mahni a lo ei emaw lo in chiu ve mai loh a \ha. Insulin in chiute pawh a \ul thei. Hei hian protein pancreatic hormone taksa in a tlakchham chu a phuhruk a ni. Mahse, dam chhunga lak a ngai thei.
Zo damdawi, hnahkiah zikno emaw a pil chhum tui, ni tin ei hian a control thei hle bawk. Changkha hnah leh a rah chum ei hian thisen a siam \hain, ril leh pum hnathawh chaw pai \awihna a \anpui a, plant insulin-thisena thil thlum level ti hniam thei a awm a, zunthlum neite tan ei fo tur a ni. Neem hnah leh purun var chhumpawlh tui damdawi anga ni tin vawi hnih vel ei emaw, chawhmeh a hman pawh a \ha bawk.
Insum leh Pathian thu zawma, Amah rinchhan tlat hi damna kim dik tak bul chu a ni. Exodus 15:26. Heng thute chhiara zawmtute hnenah Pathian tihdamna leh malsawmna thleng mawlh rawh se. Amen.
Health Ministries Department
Mizo Conference of Seventh-day Adventists
